Reproduktiv sağlamlıq təkcə hamiləlik, doğuş və sonsuzluq məsələlərini əhatə etmir. Müasir tibbi yanaşmaya əsasən, hormonal balans, həyat tərzi, immun sisteminin fəaliyyəti, ətraf mühit amilləri və metabolik proseslər reproduktiv sağlamlığın formalaşmasında mühüm rol oynayır. Bu baxımdan reproduktiv sağlamlıq insanın ümumi sağlamlığının vacib göstəricilərindən biri hesab olunur. Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyi Ailə Planlanması Məsləhətxanasının mama-ginekoloqu Afət Ərəbova ilə reproduktiv sağlamlığa müasir tibbi baxış, bu sahədə geniş yayılmış yanlış təsəvvürlər və gələcəkdə reproduktiv sağlamlığı haqqında müsahibəni təqdim edirik.

- Reproduktiv sağlamlığın yalnız hamiləlik və doğuşla məhdudlaşmaması tibbi baxımdan nəyi dəyişir və niyə bu yanaşma vacibdir?

- Reproduktiv sağlamlığın yalnız hamiləlik və doğuşla məhdudlaşdırılmaması tibdə əsaslı düşüncə tərzi dəyişikliyi yaradır. Bu yanaşma göstərir ki, reproduktiv sistem yalnız bir funksiya üçün işləyən orqan deyil, bütün orqanizmin hormonal, metabolik və emosional sistemləri ilə sıx bağlı olan kompleks bir şəbəkədir. Bu baxışın ən vacib tərəfi ondan ibarətdir ki, reproduktiv sağlamlıq artıq yalnız “nəticə” (yəni hamilə qalmaq və ya qala bilməmək) kimi qiymətləndirilmir. Əksinə, orqanizmdə baş verən dəyişikliklərin erkən göstəricisi kimi qəbul edilir. Məsələn, menstrual tsiklin pozulması təkcə ginekoloji problem deyil, eyni zamanda qalxanabənzər vəzin disfunksiyası, xroniki stress və ya metabolik pozğunluğun ilkin siqnalı ola bilər. Bu səbəbdən müasir tibb reproduktiv sağlamlığı bütün ömür boyu davam edən ümumi sağlamlıq göstəricisi kimi dəyərləndirir.

- Hormonlar bədənin digər sistemləri ilə necə əlaqəlidir?

- Hormonlar orqanizmdə informasiya ötürən əsas biokimyəvi sistemdir və reproduktiv funksiyalar bu sistem tərəfindən tənzimlənir. Hipotalamus və hipofiz vəzi vasitəsilə göndərilən siqnallar yumurtalıq və digər reproduktiv orqanların fəaliyyətini idarə edir, lakin bu proses təkcə reproduktiv sistemlə məhdudlaşmır. Stress, yuxu rejimi, qidalanma və metabolik balans bu hormonal sistemə birbaşa təsir göstərir. Məsələn, xroniki stress reproduktiv hormonların ifrazını azalda, ovulyasiyanı isə gecikdirə bilər. İnsulin rezistentliyi yumurtalıq funksiyasını poza bilər, yuxu pozuntusu isə menstrual ritmin dəyişməsi ilə nəticələnər. Bu qarşılıqlı əlaqə göstərir ki, reproduktiv sağlamlıq bədənin ümumi fizioloji balansından ayrı düşünülə bilməz.

- Reproduktiv sağlamlıqda həyat tərzinin rolu nədir?

- Həyat tərzi reproduktiv sağlamlığın ən mühüm təyinedici amillərindən biridir, çünki reproduktiv sistem orqanizmin enerji balansına çox həssasdır. Bədən enerji çatışmazlığı və ya xroniki stress vəziyyətində reproduktiv funksiyanı ikinci plana keçirə bilər. Xroniki stress hormonların davamlı yüksək qalmasına səbəb olaraq reproduktiv sistemi zəiflədə bilər. Qidalanma isə hüceyrə səviyyəsində vacib rol oynayır. Dəmir, sink, fol turşusu və D vitamini kimi mikroelementlər və vitaminlər hormon sintezi və reproduktiv hüceyrələrin inkişafı üçün əsasdır. Bu maddələrin uzunmüddətli çatışmazlığı reproduktiv potensialın tədricən azalmasına səbəb ola bilər.

- İmmun sistemi reproduktiv sağlamlıqla necə əlaqəlidir?

- İmmun sistemi ilə reproduktiv sistem arasında incə və dinamik qarşılıqlı əlaqə mövcuddur. Hamiləliyin erkən mərhələsində immun sistem embrionu yad toxuma kimi rədd etməmək üçün xüsusi tolerantlıq formalaşdırır. Bu balans pozulduqda implantasiya prosesi çətinləşə və erkən hamiləlik itkisi baş verə bilər. Həddindən artıq immun aktivlik embriona qarşı aqressiv reaksiya yaradaraq uğurlu hamiləliyin qarşısını ala bilər. Digər tərəfdən, zəif immun cavab infeksiyalara qarşı müdafiəni azaldaraq reproduktiv orqanlarda problemlərə yol aça bilər. İmmun disbalans həmçinin endometrioz və digər xroniki iltihabi xəstəliklərlə əlaqələndirilir. Sitokinlər və immun hüceyrələr hormonal proseslərlə qarşılıqlı təsirdə olaraq reproduktiv funksiyaları tənzimləyir. Bu qarşılıqlı təsir həm menstrual tsiklin, həm də hamiləliyin davamlılığı üçün vacibdir. Buna görə reproduktiv sağlamlıq immun sistemin düzgün və balanslı işləməsindən birbaşa asılıdır.

- Sonsuzluq və cinsi aktivliklə bağlı ən çox rast gəlinən yanlış təsəvvürlər hansılardır və bunlar nə kimi nəticələrə gətirib çıxarır?

- Bu mövzu ətrafında yayılan yanlış inanclar çox vaxt gec diaqnoz və düzgün olmayan qərarlarla nəticələnir. Ən geniş yayılmış fikirlərdən biri reproduktiv qabiliyyətin yalnız müəyyən yaşda birdən-birə azalmasıdır, halbuki bu proses tədricən gedir. Digər yanlış təsəvvür menstrual tsiklin nizamlı olmasının tam reproduktiv sağlamlıq göstəricisi hesab edilməsidir. Əslində ovulyasiya pozğunluqları zahirən normal menstrual tsikllərdə də mövcud ola bilər. Cəmiyyətdə sonsuzluğun əsasən qadınla əlaqələndirilməsi də yanlışdır, çünki kişi faktoru da eyni dərəcədə rol oynayır. Bəzi insanlar düşünür ki, cinsi aktivliyin tezliyi avtomatik olaraq hamilə qalma ehtimalını artırır, lakin zamanlama və bioloji faktorlar daha həlledicidir. Həmçinin qorunma üsullarının uzunmüddətli istifadəsinin sonsuzluğa səbəb olduğu fikri elmi əsaslara söykənmir. Digər bir yanlış inanc həyat tərzi dəyişikliklərinin bütün problemləri qısa müddətdə həll edə biləcəyidir. Halbuki bəzi hallar hormonal, genetik və ya anatomik səbəblərlə bağlı olur və tibbi müdaxilə tələb edir. Bu kimi yanlış təsəvvürlər məlumatlı yanaşmanı gecikdirərək müalicə imkanlarını məhdudlaşdıra bilər.

- Gələcəkdə reproduktiv sağlamlıq necə inkişaf edəcək?

- Gələcəkdə reproduktiv sağlamlıq daha çox fərdiləşdirilmiş və qabaqlayıcı yanaşma üzərində qurulacaq. Əsas məqsəd problemləri müalicə etməkdən çox, onların yaranma riskini əvvəlcədən müəyyən etmək olacaq. Hormonal izləmə sistemləri, genetik analizlər və metabolik göstəricilər bir araya gətirilərək hər bir insan üçün fərdi reproduktiv profil formalaşdırılacaq. Rəqəmsal sağlamlıq texnologiyaları və geyilə bilən cihazlar real vaxtda məlumat toplayaraq davamlı monitorinq imkanı yaradacaq. Süni intellekt bu məlumatları analiz edərək riskləri erkən mərhələdə aşkar etməyə kömək edəcək. Bu isə sonsuzluq, hormonal pozğunluqlar və digər problemlərin daha erkən müdaxilə ilə idarə olunmasını mümkün edəcək. Eyni zamanda uzaqdan tibbi xidmətlər daha geniş yayılaraq əlçatanlığı artıracaq. Genetik skrininq vasitəsilə sağlam nəsil planlaşdırılması daha informasiyalı şəkildə aparılacaq. Nəticədə bu sahə reaktiv müalicədən aktiv idarəetmə və profilaktikaya doğru transformasiya olunacaq.